ŞEİR VƏ İRFAN
Şeir və irfan arasında çoxlu oxşarlıqlar və uyğunluqlar mövcuddur. Lakin eyni zamanda bu münasibət olduqca mürəkkəb və çətindir. Bu iki sahə bir-birini tanıyır və qarşılıqlı şəkildə bir-birinə bağlıdır. Çünki hər ikisi insanın ruhunda baş verən ən dərin fəaliyyətlərdəndir və varlığın daxili qatları ilə əlaqəlidir.
Şeir də, irfan da insanın iç dünyasından doğur. Onlar insanın daxilindəki ən dərin həqiqətləri üzə çıxarır və zahiri aləmin arxasında gizlənən mənaya işarə edir. Hər ikisi insanı maddi dünyanın sərhədlərindən kənara çıxarmağa, görünən şeylərin arxasında gizlənmiş sirrə yönəltməyə çalışır.
Bu baxımdan, şeir və irfan insanın daxilində baş verən mənəvi hərəkətin iki fərqli, lakin qohum təzahürüdür. Onlar insanı gündəlik həyatın səthindən ayırıb, varlığın dərin qatlarına aparır. Burada insan sadəcə müşahidəçi deyil, həm də bu həqiqətin bir hissəsinə çevrilir.
İrfan bir növ gözləmə halıdır; elə bir gözləmə ki, orada insan ağlın məntiqi qaydalarından kənara çıxır. Bu, düşüncənin deyil, varlığın hərəkətidir. Şeir də oxşar şəkildə, sözlərin fövqündə dayanır və birbaşa ruhla danışır. Hər ikisi insanı bilinməyənə, sirrə və ilahi həqiqətə yaxınlaşdırır.
Əgər biz şeir və irfanı bir-biri ilə qarışdırsaq, səhvə yol vermiş olarıq. Çünki bunlar iki ayrı sahədir və hər birinin öz müstəqil mövqeyi var. Lakin eyni zamanda onların arasında danılmaz bir yaxınlıq mövcuddur. Bu yaxınlıq ruhun dərinliyindən qaynaqlanır.
Şair və arif eyni həqiqəti axtarırlar, lakin fərqli vasitələrlə. Şair bu həqiqəti obraz, ritm və söz vasitəsilə ifadə edir, arif isə onu birbaşa yaşamaq və dərk etmək yolu ilə. Buna görə də şeir bəzən irfanın dili olur, irfan isə şeirin gizli ruhuna çevrilir.
Bununla belə, hər şeir irfan deyil və hər irfani təcrübə də mütləq şeir formasında ifadə olunmur. Amma hər iki yol insanı daha ali bir məqsədə – varlığın mənasını anlamağa doğru aparır.
Şeir və irfanın ortaq xüsusiyyətlərindən biri də budur ki, onlar insanı adət olunmuş düşüncə qəliblərindən azad edir. Bu azadlıq insanı yeni bir baxışa, daha dərin bir anlayışa aparır. Məhz bu səbəbdən, tarix boyu böyük şairlərin və ariflərin həyatında bu iki sahə tez-tez bir-biri ilə qovuşmuşdur.
Bu mənəvi hal azadlıq deməkdir: insanın öz “mən”indən, pərdələrdən və ayrılıqlardan qurtulması. Bu azadlıq, mərhələli şəkildə irəliləyən bir təcrübədir və insan bu yol boyu getdikcə daha artıq dərəcədə özü ilə üz-üzə qalır. Bu irəliləyiş insanın daxili kamilləşməsini tələb edir. Lakin arif hər zaman bu prosesin təhlükələrindən xəbərdardır; çünki burada ehtiras, xəyali təcrübələr və özünü aldatma ehtimalı da mövcuddur.
Əsl irfan insanı gerçəklikdən ayırmır, əksinə, onu gerçəkliyə daha dərindən bağlayır. Arif real aləmdə yaşayır, lakin onun baxışı zahiri səviyyədə qalmır. O, hər şeydə ilahi iz axtarır. Bu səbəbdən irfan nə xəyaldır, nə də yalnız hisslərin oyunu; o, varlığın dərin qatlarına yönəlmiş şüurlu bir təcrübədir.
İrfani təcrübənin əsas xüsusiyyətlərindən biri sükutdur. Bu sükut danışmamaq deyil, daxili dinləmə halıdır. Burada sözlər artıq kifayət etmir. Eyni hal şeirdə də müşahidə olunur: böyük şeir bəzən susaraq danışır. Şair də bu məqamda sözün fövqünə keçir.
Bu nöqtədə şeir və irfan bir-birinə ən çox yaxınlaşır. Hər ikisi insanı gündəlik məntiqin və adi dilin sərhədlərindən çıxarır. Hər ikisi “demək” yox, “işarə etmək” istəyir. Buna görə də böyük irfani mətnlər və böyük şeirlər çox vaxt anlaşılmaz, qapalı və simvolik görünür.
Bu anlaşılmazlıq onların zəifliyindən deyil, əksinə, dərinliyindən irəli gəlir. Çünki burada məqsəd məlumat vermək deyil, oyatmaqdır. Şeir də, irfan da oxucunu və ya dinləyicini bir vəziyyətə daxil etmək istəyir; bu vəziyyət düşüncə deyil, yaşantıdır.
Bununla belə, hər irfani hal şeirə çevrilmir və hər şeir də irfani təcrübənin məhsulu deyil. Şeir bəzən yalnız estetik bir oyun olaraq qalır. Eynilə, irfan adı altında təqdim edilən bəzi təcrübələr də əslində psixoloji və ya xəyali hallardan ibarət ola bilər. Buna görə də ayırd etmə qabiliyyəti olduqca vacibdir.