Quran və Roman
Quranda Yusif Hekayəsi
Xülasə
Bu gün artıq geniş şəkildə qəbul olunur ki, roman janrının yaranması üçün xüsusi bir dünyagörüşü və insan haqqında fəlsəfi nəzəriyyə tələb olunurdu. Bu isə yalnız son əsrlərdə, Modern sivilizasiyanın meydana çıxmasına səbəb olan dərin dəyişikliklərdən sonra formalaşmışdır. Roman — xüsusilə realist roman — fərdi insanın müasir dünyanın problemləri və çətinlikləri qarşısındakı imkanlarını araşdıran bir janrdır. XVI əsrin klassiklərindən tutmuş “post-modern” adlanan əsərlərə qədər istənilən romanın mahiyyətcə realist olduğunu demək mümkündür. Əgər romandan realizm çıxarılsa, ondan yalnız nağıllar və ya epik əsərlərin satirik təqlidləri qalardı.
Realizmin iki növünü ayırd edirik:
1. Sadəlövh (naiv) realizm – romanlarda çox geniş yayılıb. Bu realizmdə insanın mühit, sinif, ailə, cəmiyyət və dəyərlər tərəfindən stimullaşdırılan çətinliklərə reaksiyası təsvir olunur. Bu cür realizmdə Allah yoxdur; insan seçimləri ilə təkbaşına buraxılır. Hekayənin gedişində mənəvi çərçivəni formalaşdıran Allah deyil, müəllifdir. Buna görə də hər bir romanın daxilində gizli bir etik çərçivə mövcuddur.
2. Quran realizmi – burada isə görünməz olsa da hiss edilən ilahi rəhbərlik və Allahın nəzarəti daima mövcuddur. György Lukacs romanı “Tanrı tərəfindən tərk edilmiş bir dünyanın epikası” adlandırır. Bu yanaşma doğrudur, çünki roman janrının yüksəlişi Protestantlığın yüksəlişi ilə sıx bağlı idi. Protestant insan dünyada təkbaşına buraxılmışdır; xilasını özü axtarmalıdır, amma yalnız şəkildə. Onun etiraf edəcəyi bir məkan yoxdur – yalnız şəxsi gündəlikləri vardır. Bir çox klassik romançılar protestant idi. Məsələn, Defoe protestant idi və geniş oxunan Robinson Kruzo əsəri tənha buraxılmış insanın nümunəsidir.
Qurandakı hekayələr arasında Yusif (ə) hekayəsi roman janrı ilə çox ortaq cəhətlərə malikdir. Buna görə də bir çox tədqiqatçılar bu əlaqəni təhlil etməyə çalışmış, hətta Yusif hekayəsini roman kimi yozmağa cəhd etmişlər – baxmayaraq ki, bu yanaşma daxili ziddiyyətlərlə doludur. Bu məqalədə iddia olunur ki, Yusif hekayəsində məkan, dialoq, “mən” problemi, realist təsvir kimi romanla ortaq elementlər olsa da, Allahın mövcudluğu və insanın tək qalmaması səbəbindən bu hekayə roman olmaqdan çox uzaqdır.
Yusif hekayəsi realistdir, lakin qəhrəmanın tamamilə tərk edildiyi Moll Flanders və Roxana kimi əsərlərin realizmindən fərqlənir. Qurandakı Yusif hekayəsi Qurani-kərim narrativinin bir nümunəsidir – ağır sınaqlarla qarşılaşan bir insanın hekayəsi, lakin hekayənin müxtəlif mərhələlərində Allahın görünməz rəhbərliyi davamlı şəkildə hiss olunur.