Şeir və şairlik
Quranda şeirə baxışQurani-kərim ayələrinin “şairanə dərk”, şeir və şairlik barəsində baxışı nədir?
Qurani-Kərimdə bir neçə yerdə şeir və şairlikdən söz açılır:
«Biz Peyğəmbərə şeir öyrətmədik və bu ona yaraşmaz. Ona göndərdiyimiz (kitab) ancaq bir xatırlatma və açıq-aydın Qurandır.» (Yasin, 69)
«Bəli, o inkar edənlər dedilər: Bu ayələr qarışıq yuxulardır; yox, (Peyğəmbər) onu uydurur; yox, o bir şairdir.» (Ənbiya, 5)
«Onlar deyirlər: Məgər biz dəli bir şairin sözünə görə ilahələrimizi tərk edəcəyik?» (Saffat, 36)
Peyğəmbəri şair olmaqda ittiham etmələri Tur surəsi, ayə 30-da da gəlmişdir.
«Bu (Quran) şair sözü deyil; siz çox az iman gətirirsiniz.» (Haqqə, 41)
«Şairlərə isə azğınlar tabe olar. Məgər görmürsən ki, onlar hər bir vadidə (mənasızca) sərgərdan gəzərlər? Onlar özləri etmədikləri şeyləri söyləyərlər. Yalnız iman gətirən, saleh əməllər edən, Allahı çox zikr edən… (şairlər istisnadır).» (Şüəra, 224–227)
Bu ayələrdən çıxan nəticələr
Birinci nəticə:
Reallığa dair seçmə və atmalarla bağlı xəyalpərəst yanaşma ağlın qanun qoyan mexanizmlərini zəiflədir. Həqiqətlər şairin zehnində sürüşkənlik qazanır və öz möhkəmliyini itirir. Buna görə də xəyalpərəst şairlərin ardıcılları həmişə həqiqətdən qaçan insanlar olurlar. Belə şairlər bəzən qalaktikaları və bazarları aşiqin küçəsindən qalxan toza bənzədir, yaxud döyüşdə atların ayaqları altında qalxan tozu elə təsvir edirlər ki, sanki yerin bir qatını göyə artırırlar və nəticədə “yer altı oldu, göy isə səkkiz”! Bir başqası belə deyir:
O qədər qəm-kədər yığılıb könlümə ki,
Əgər bu əyrili-üyrülükdən çıxıb ayağa qalxa bilsəm –
Var gəlim varlığın qapısına laldım,
Qoymaram kimsə yoxluqdan gələ bilsin!
İkinci nəticə:
Xəyal və əsassız təsəvvürlərə söykənən, reallığı əsassız seçmələr və uydurmalarla əvəz edən şeir, agah və ağıllı insanlar yanında etibarlı deyil. Çünki belə şeir heç bir ölçü və qanun tanımır.
Üçüncü nəticə:
Xəyalpərəst şairlər öz zehnində bir bina qururlar ki, bu bina yalnız ağrı-acıdan qaçmaq, ya da xalqa guya yüksək düşüncə sahibi olduqlarını göstərmək üçündür. Lakin özləri heç zaman bu binaya daxil olmazlar; çünki orada istifadə etdikləri “tikinti materiallarının” puç və xəyaldan ibarət olduğunu ən yaxşı özləri bilirlər.
Dördüncü nəticə:
Şeir fenomeni və şairlik istedadının çiçəklənməsi heç də mütləq şəkildə məzəmmət olunmur. Əksinə, əgər şeir gerçəkliyə əsaslanır, reallığın bəzi cizgilərini göstərir və müsbət məqsədlər daşıyırsa, əlbəttə ki, məqbul və dəyərlidir. Bunu 5-ci ayədə də gördük. Həmçinin məşhur rəvayətdə buyurulur:
«Həqiqətən bəzi nitqlərdə sehr, bəzi şeirlərdə isə hikmət vardır.»
Məhz bu ayə və hədis, eləcə də “ləhv və lə’b” meyarı göstərir ki, şeir reallığın ifadəsi üçün çox yüksək bir vasitə ola bilər. Belə olduqda islam baxımından tamamilə məqbuldur və insanın təkamülü və islahı yolunda böyük xidmət göstərə bilər. Amma əgər şeir əsassız xülyalarla insanı uyuşdurur, xəyal və puç arzuları alovlandırır, ağlı və vicdanı passivləşdirirsə, o zaman rədd olunmuş sayılır.
«Şairlərə isə azğınlar tabe olar.» Ayənin ilkin mənasına əsasən görünür ki, bu ilahi kitab şeir və şairliyə mənfi yanaşır və şairləri qınayır. Lakin həmin ayəyə, ondan sonrakı ayələrə, həmçinin ayənin konteksti, səbəbi-nüzulu və tarixi şəraitinə diqqət yetirildikdə, bu mövzuda dəyərli və maarifləndirici məqamlar ortaya çıxır.
Araşdırmalar göstərir ki, Qurandakı heç bir ifadə şeir və şairlik sənətinin mahiyyətini qınamaq məqsədi daşımır. Həm bu ayələr, həm də zahirən şeirə qarşı kimi görünən bəzi rəvayətlər şeirin məzmununun müxtəlifliyi və şairin şəraiti, məqsədi, mövqeyi nəzərə alındıqda doğru şəkildə izah və təfsir olunur. Elə sözügedən ayə də davamında gələn «Yalnız iman gətirən, yaxşı işlər görən, Allahı çox zikr edən…»
ayəsi ilə istisna qoyularaq imanlı şairləri bu qınamadan xaric edir.