Ədəbiyyat təhlili

Quranda bədii sənət vasitələri

         Təşbeh

1. Hiss olunanın hiss olunana təşbehi
Bu, ənənəvi və adi təşbeh növüdür. Burada gözlə görünən bir mənzərə, gözlə görünən başqa bir mənzərəyə bənzədilir.

Məsələn, ayədə buyurulur:

﴿كَرِيمَةٌ وَعِندَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ لَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ﴾

Tərcümə:
Onların yanında baxışlarını yalnız öz yoldaşlarına yönəldən iri gözlü qadınlar vardır; sanki qorunub saxlanılmış (əllərin çatmadığı) yumurtalar kimidirlər.
Bu ayədə cənnət huriləri, başqalarının əl çatdıra bilmədiyi, ağ və şəffaf yumurtalara bənzədilmişdir. Burada təşbeh tamamilə hiss olunan şeylər arasında qurulmuşdur.

2. Hiss olunanın (mücərrəd) anlayışa təşbehi
Yəni hiss edilən bir hadisə, mücərrəd bir anlayışa bənzədilir. Bu, ən təsirli və gözəl təşbehlərdən sayılır.

Çünki hisslər aləmini mənəviyyat və düşüncə ilə dolu bir dünyaya yönəldir. Bu təşbeh nə qədər uğurlu olarsa, sözün yeniliyi və gözəlliyi də bir o qədər artar və danışanın incə zövqünü göstərər. Bu, təxəyyül sənətlərindən biri hesab olunur.
Quranda bunun nümunələri çoxdur. O cümlədən:

﴿إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ﴾

Tərcümə:
Su həddini aşdığı zaman (Nuh tufanı vaxtı) sizi gəmidə daşıdıq.

Bu ayədə suyun daşması, azğınlıq və üsyan etməyə bənzədilmişdir. Sanki su, həddini aşan və məqbul sərhədləri pozan üsyankar bir insan kimi təsvir edilir.

3. Mücərrəd anlayışın hiss olunana təşbehi
Quranda bu növ təşbeh böyük ustalıq və yaradıcılıqla diqqəti cəlb edir. Burada təkcə mənəvi anlayışlar canlandırılmır, eyni zamanda hərəkət və həyat da onlara bəxş edilir.

Bu, Qurani-Kərimin fövqəladə möcüzəliyinə dəlildir və göstərir ki, bədii təsvir Quranda ən təsirli üsullardan biridir.
Məsələn:

﴿وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ﴾

Tərcümə:
Kafirlərin əməlləri səhradakı ilğıma bənzəyir…

Bu ayələrdə kafirlərin acınacaqlı halı, onların qaranlıq və çaşqın vəziyyəti son dərəcə canlı və təsirli şəkildə təsvir olunmuşdur.

4. Mücərrəd anlayışın mücərrəd anlayışa təşbehi
Bu təşbeh növü görünməyən sifətlərin izahında geniş yayılmışdır. Məsələn:

Elm
Qüdrət
Şücaət
Şücaətin aslana, səxavətin Hatəm Taya bənzədilməsi məşhur nümunələrdəndir.
Bəzən bir sifət başqa bir sifətə təşbeh edilir. Məsələn, hidayətin həyata təşbehi:

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ﴾

Tərcümə:
Ey iman gətirənlər! Sizə həyat verən şeyə çağırdıqları zaman Allahın və Peyğəmbərin çağırışına cavab verin.

Bu ayədə dini hidayət, həyata bənzədilmişdir. Çünki hidayət tapmış insan həqiqi həyat, səadət və canlılıq hiss edir.